ŞİZOFRENİ NEDİR?
Şizofreni, kronik diye adlandırdığımız bir rahatsızlıktır. Şizofreni, gerçekliği ayırt edemeyen bireyler için kullanılan bir ismidir. Şizofreni, ergenliğin başlarında veya yirmili yaşların başında görülmeye başlayabilir. Çoğunlukla şizofreni, yaşanılan stresli olaylar sonrasında açığa çıkabilmektedir. Örneğin yeni bir işe başlamak, üniversiteye başlamak veya bir kayıp sonrasında görülebilir.
- Şizofreni vakalarının ayrıcı %15 ila %20’si geç başlangıç (>40)
- ya da çok geç başlangıç (>60) olarak açıklanır.
Klinik olarak şizofreni bir hastalık belirtisidir. Yani insanlarda farklı türlerde belirtilere rastlana bilinmektedir. Hatta halüsinasyon ve sanrılar farklı türleri gibidir. Fakat hepsi şizofreniyle alakalıdır.
Şizofreni belirtilerinden bahsederken onları olumlu ve olumsuz iki kategoriye ayırabiliriz. Lakin bu ayrım da kastedilen şey birinin iyi birinin kötü olduğu değildir. Olumlu belirtiler genelde normal sürecin abartılı halidir ve tırnak içerisinde belirtmeliyiz ki sağlıklı bir bireyde görülmez.
Yani bunu normal davranışlarda ki aşırılık veya onların abartılı halleri gibi düşünebiliriz. Sonunda da davranış anormal haline gelmektedir.
Olumsuz belirtiler ise normal işlev ve davranışlarda belirli azalmalar ve eksilmeler oluyor. Normal işlevlerde ki azalmalar durumu anormalleştiriyor.
Olumlu belirtiler nelerdir?
Aynı zamanda psikoz belirtileri de dediğimiz olumlu belirtiler, sanrı gibi şeylerdir. İnsanlar çok güçlü bir şekilde yanlış şeylere inanırlar ve düşüncelerine karşı güçlü bir kanıt olsa bile fikirlerini değiştirmezler.
Mesela kontrol diğer bir değişle etkilenme sanrısında dışarıdan bir gücün veya kişinin hareketlerini kontrol ettiklerini düşünürler ya da referans yani alınma sanrılarında televizyonda ki haber programında direkt olarak kendileriyle konuştuklarını veya bu tarz bir şeyi öne sürebilirler. Diğer olumlu belirtilerse halüsinasyonlardır. Bunlar herhangi bir hisle alakalı olabilirler. Genellikle işitme ve görme ile ilgilidir. Oldukça gerçekçi gözükürler ama aslında gerçek değillerdir. Sesler veya emirler duyma gibi aslında var olmayan şeylerdir. Son olarak düzensizlik veya bozukluk dediğimiz davranışlarda direkt olarak görülebilen, ya da düşüncelerin konuşma ile anlaşılabildiği belirtiler vardır. Bunlar aynı konudan devam etmede veya sorulara cevap verme de yaşanan sıkıntılardır. İşte bunlar şizofreninin olumlu belirtileridir. Yani kısaca normal davranışlara ilaveler yapılması veya abartılması denilebilir.
Olumsuz Belirtiler nelerdir?
Fakat normal işlevlerde eksilme veya azalmanın olduğu olumsuz belirtileri temel ve ikincil olarak ikiye ayırabiliriz.
- Temel belirtiler şizofreninin ana özellikleridir ve başlıca özelliği kayıtsızlıktır. Hastalar bir şeye veya insana olan ilgi alaka ve isteklerini kaybederler. Mesela okulda olan önemli bir sınavı geçmeyi umursamamak, sınıfa karşı olan kayıtsızlığı gösterir. Bunu olumsuz olarak adlandırırız çünkü normal olarak düşünebileceğimizden daha az ilgi ve alaka söz konusudur. Bir diğer önemli belirti duygulanımda bozukluktur. Hasta normalde güçlü duygular uyandırabilecek durumlara kızgınlık veya üzüntü gibi duygusal tepkiler vermez. Mesela birisi beklenmedik şekilde işinden kovulursa genelde oldukça kızgın olmalarını beklesek de şizofreni hastasının tepkisi kesinlikle değişmez. Yani kesinlikle donuk kalır. Diğer olumsuz şizofreni belirtisi ise azalan enerji ve yaşamdan zevk almama yani anhedonidir. Anhedoni, eskiden zevk alarak yaptığımız aktivitelerden artık zevk alamaz hale gelmektir. Mesela hız trenine binmekten çok hoşlanan bir birey artık bunu yaparken harika zaman geçiremeyen ve yapmak istemeyen bir birey haline gelebilir ve önceden hissettiği harika hissi ne yazık ki yaşayamaz. İşte bunlar temel olumsuz belirtilerdir.
- İkinci olumsuz belirtiler ise şizofreninin diğer belirtileri sonucu oluşur. İzlendiğinizi düşünerek paranoyaklaşıp evde kalmanız, sosyal izolasyon diğer deyişiyle yalıtılmışlık yaşamanız buna örnek olarak verilebilir. Bu olumsuzdur çünkü tırnak içinde sağlıklı bireylere kıyasla eylemleriniz azalmıştır. İkincil olmasının nedeni ise paronayak sanrılar yüzünden gerçekleşmesidir.
Fiziksel belirtileri nelerdir?
Sıraladığımız bütün belirtiler mental belirtilerdir. Fakat katatoni diye adlandırılan fiziksel göstergeler de olabilir. Kas elastikiyetindeki ve kas faaliyetindeki değişiklikler olarak nitelendirilebilir.
Fakat şizofreni de dahil psikiyatrik olsun ya da olmasın birçok farklı rahatsızlıkla birlikte gerçekleşebilir. Ayrıca ilaç tedavileri nedeniyle de görülebilir. Bunlar dışında bilinmeyen bir şeyden dolayı da gerçekleşebilir. Bunun bir türü katatonik stupor diğer deyişle cevapsızlık durumudur. Bu durum uyarıcıya tepki azalır. Hatta konuşmayabilir, hareketsiz kalabilir veya uzaklara dalıp gidebilir. Bir başka türü de katatonik eksitasyon yani aşırı hareketliliktir. Motor aktivitelerinde ve eylemlerde aşırılık gözlemlenir. Fakat bu hareketlerin belli bir amacı yoktur. Genel bir huzursuzluk durumudur.
Seniha Sudenaz ERTEN
