Bilimde etik kaygıların çok önemsenmediği durumda rahatsız edici bir çok durum ortaya çıkarabiliyor. Çeşitli Bilim İnsanları, bilim üzerinden pek çok rahatsız edici deney ortaya çıkartabiliyorlar. Bu durum da genel motivasyonu bilimsel bir gerçeklik çıkartmak olup dediğim gibi etik değerler pek umursanmıyor. Bu amaç bilim adına güçlü bir motivasyon olmaktadır. Tarihte bilimsel deneyler açısından bu duruma sayısız örnek vardır. Sizlere 8 tane tarihte yapılmış olan rahatsız edici deneyden bahsedeceğim. Bu deneyler tarih aralığı bakımından 1960 yılına kadar daha sıklıkla yapılmış olup günümüzde bu duruma çok sık rastlanmıyor. Bunun nedeni de etiğin günümüzde daha kıymetli bir yer edinmiş olmasıdır.
Geliştirilen yönetmelikler sayesinde önem kazanan etik, günümüzde daha önemli bir yerdedir. Bilim bu durumla çok daha güzel anlamda gelişmiştir. Bahsedildiği gibi ne yazık ki bu durumun çok fazla örneği vardır. Lakin şimdi sizlere tarihte daha çok göze çarpmış olan 8 etik dışı bilimsel deneyden bahsedeceğim.
Bahsedeceğim ilk deney de tarihler 1900’lerin başını gösteriyor. Bu deney Amerika’daki San Quentin eyalet hapishanesinde geçmektedir.
1. SAN QUENTİN DENEYLERİ(1910-1950)
Bu tarihler arasında günümüzde olduğundan ziyade zor olan hapishane yaşantısı, zaten insanların kesinlikle bulunmak istemediği şartlarda olmasının ardından, Leo Stanley isimli bir doktor bu durumu daha da kötüleştirmiş olacaktır ki aynı zamanda kendisi bir öjenist olmasıyla beraber öjeniği eksik, hasta, alt ırktan gördüğü insanların iyileştirilmesini destekliyordu.
Bunun ardından bu hapishane de hapishaneye gelen genç mahkumların testislerini alarak idam cezasına çarptırılan insanlara naklediyordu. Açıklama olarak da yaşlıları gençleştirdiğini inanarak yaptığını ısrarla belirtiyordu. Bunun da bir üstü olarak bu durumu hayvanlardan almış olduğu testisleri bir tür sıvıya dönüştürerek bu sıvıyı şırınga yardımıyla mahkumlara enjekte ediyordu. Bunun da öncelikli amacı gençleştirme ve yenilenme arzusuyla yerine getiriyordu. Bilimsel deneyin sonucunda hastalarda plasebo etkisi olabileceği gibi belki de korktuklarından olacaktır ki hastaların yorumları Leo Stanley isimli doktorun amacına paraleldi. Bu deney ve deneyin sonuçları ile ilgili bilimsel bir makale yayınlamamakla beraber çok fikir sahibi olamıyoruz. Lakin Stanley bu deney sonrasından herhangi bir cezai işlem uygulanmaksızın sonraki yaşamında gemilerde doktor olarak yaşamına devam etmiştir.
Bilimsel Deneyin amacı örümceklerde bu ipeği üretmeyi sağlayan geni daha büyük bir canlıya naklederek daha çok verim almak olacaktır ki bu geni bir keçiye naklediyorlar. Bu deneyde bir kaç tane daha keçi kullanılmaktadır.
Bu aktarımın olduğu yılda doğan 7 keçiden bu genin varlığı da tespit edilmiş olup bu keçilerin sütünde de ipek proteini bulunmuştur. Araştırma sonucunda keçilere herhangi bir zararın olmadığını belirtilmiştir. Lakin zararının olup olmadığı veyahut olmayacağının elbette şuanlık bir kesinliği bulunmamaktadır.
1971 yılında Philip Zimbardo isimli bir Psikoloji Profesörü yarısı mahkum yarısı gardiyan olacak şekilde bir deney düzeneği hazırlıyor ve 24 öğrenciyle bir deney yapıyor. Bu gardiyan rolü verilen öğrenciler mahkumlara eziyet etmeye onlara kötü davranmaya başlıyorlar. Gardiyan öğrenciler arkadaşlarına işkence yapmaya başlıyorlar.
Mahkum rolündekiler de isyan çıkartmaya başlıyorlar hatta birkaçı da psikolojik sorunlar yaşıyorlar. Bu bilimsel deneyin amacı olarak da gerekli şartlar sağlandığında eline güç geçen bireylerin neye dönüşebileceğini bizlere gösteriyor olmasıdır.
Bu bilimsel deneyin amacını şu sözlerle açıklamak mümkündür.
“Bir insanı, kendisini korumak gibi en doğal içgüdüsüne bile karşı gelecek şekilde her istediğimizi yapmaya ikna edebilir miyiz?”
Bu raporda düşman ajanlardan veya kendilerince düşman olarak gördükleri gruplardan ilaç, hipnoz, tecrit ve daha pek çok şeyi kullanarak bilgi almayı tartışıyorlardı.
Bu süreçte zaten Project Artichoke başlamıştı. Bu proje kapsamında eşcinseller, azınlıklar ve savaş esirleri üzerinde bir çok tekniği deniyorlardı. Bu proje bir süre sonra da daha derin bir projeye dönüşmüştür. Bu projenin adı da MK-Ultadır. Bu proje kapsamında da beyin yıkama ile ilgili belirli ilerlemeler olmuştur. Ne yazık ki Watergate Skandalının yaşanmasıyla bu projenin detaylarının başkaları tarafından öğrenilmesinden korkan Richard Helms birçok belgeyi yok etmiştir. Bu nedenle bahsedilen projenin ne denli bir skandala yol açtığını öğrenemiyoruz.
5. TUSKEGEE FRENGİ ÇALIŞMASI(1932)
Aslında bu çalışma iyi niyetle başlamış bir çalışmadır.1932 yılında siyahilerin çoğunlukta olduğu bir kurum olan Tuskegee Üniversitesi ve Amerika Sağlık Bakanlığı siyahilerde artış gösteren Frengi hastalığı için bir çalışma yürütmüştür. Lakin yaşanan büyük buhranla beraber bu çalışmanın finansal kaynağı kesilecektir. Normal şartlarda çalışma sonlandırılacak olsa da çalışmacılar bir şekilde devam etmişlerdir. Lakin ortada büyük bir eksik vardır.
Çalışma temel de gözlem ve sonrasında tedavi olarak planlanmıştır. Ama durumda bu şekilde devam edilmemiştir. Yapılan şey sadece gözlemlemektir. Gözlemden ziyade bu hastalığa yakalananlar için penisilin bir çare olsa da bu durumdan gözlemlemek uğruna vazgeçilmiş ve uygulanmamıştır. Bu çalışama Amerika sağlık sistemine karşı güven duygusunu en çok yaralayan bilimsel araştırma olmuştur.
Bu deneyde New York’taki Rochester Üniversitesinden çalışmacılar katılmıştır. Deneyin temelinde insan beynindeki nöronları koruyan Glia hücrelerini farelere nakletmek yatıyordu. Nakil sonrasında bu hücrelerde çok fazla artış gözlemlenmiştir. Bununla da kalmayıp bu hücreler nöron bağlantılarını güçlendiren astrosit hücrelerine dönüşmüştürler.
İnsan beyninde çok daha fazla bulunan bu hücreler farelerde de artış gösterince doğal olarak değişik bir sonuca karşılaşılmıştır. Bu durum farelerin bilişsel ve hafıza yeteneklerinin ciddi boyutta gelişim gösterdiğini beraberinde getirmiştir. Bu araştırma burada kalınmayacağını ve daha zeki hayvanlar tarafından da deneyin devamlılığının sağlanacağı bildirilmiştir.
Bu deneyin diğer ismi böcek bilimsel savaştır. Bilimsel deneyde 1950 yıllarında ve Amerika ordusunun da deneyde belirgin olduğu zamanlarda geçmektedir. Bu yakınlıkta 3 ayrı deneyde de var olmuştur.
- Drop Kick Operasyonu: Bu operasyon kapsamında 600 bin kadar sivrisinek uçaklardan Florida’daki siyahilerin çoğunlukta olduğu mahallelerin üzerine bırakılmış ve ne yazık ki sayısız hastalık ve ölümle sonuçlanmıştır.
- Big Buzz Operasyonu: Bu operasyonda 300 bin kadar sivrisinek yine azınlıkların çoğunluklu olduğu yerlere gönderilmiştir.
- Big Itch Operasyonu: Bu operasyonla da 100 binlerce tropikal sivrisinek füzelere doldurulup test bölgesine atılmıştır.
8. FİLLERE LST VERME DENEYİ
Bir diğer rahatsız edici deney olan Fillere Lst verme deneyidir. LST adı verilen halüsinojenik ilaç, 1960’larda özellikle yaygınlaşmış olup öncesinde de yoğunlukla bilimsel çalışmaların bir konusuydu. Bu konuda yapılan bazı çalışmalar iyi niyetli bazıları ise değildi. Bu deneylerden birinden örnek vermek gerekirse 1962 yılında Oklahoma Tıp fakültesinden bir araştırmacı bir file 297 gram LST vermiştir. Deney sonucunda fil tamamen kontrolünü kaybetmiştir ve kısa süre içerisinde de hayatını kaybetmiştir.
Bu bilimsel deneyler rahatsız edici ve yüz kızartıcı deneyler olmasının yanı sıra tarihimizde faydasının günümüzü değiştiren şahane deneylerin yanında utandırıcıdır. Bilimde etik kıymetlidir. Bunları bilerek geleceğimize yön vermemiz önemlidir. Çünkü bizler gelişen bir çağdayız. Bilimsel çalışmalar ve araştırmalar sıklıkla yapılmakta ve bilimsel olarak gelişmekteyiz. Elbette ki bu durumu insanlığın yararına ve zararına kullanmak ayrıyeten iyi niyetli ve kötü niyetli yapılmış olmaları etkileyicidir. Dilerim ki bizleri aydınlığa ulaştıran aynı zamanda da iyi manada geliştiren bilimsel çalışmaların arttığı bir geleceğimiz olsun!
Seniha Sudenaz ERTEN
