Mercek Altında- 2: Dikkat Eksikliği/ Aşırı Hareketlilik Bozukluğu

Merhaba sevgili okuyucu, ben psikolog Nihan Pasafçıoğlu. Psikolojik sorunlar hakkında kısaca bilgi vermeyi amaçladığım Mercek Altında serisinin ikinci bölümünde hem çocukluk hem de yetişkinlikte görülebilen dikkat eksikliği/ aşırı hareketlilik bozukluğuna değinmek istedim. Umarım yararlı bulursunuz.

İyi okumalar 🙂

Dikkat Eksikliği/ Aşırı Hareketlilik Bozukluğu Nedir?

Halk arasında dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olarak bilinen durumdur. Adından tahmin edileceği üzere bu bozukluğu yaşayan kişilerin genel sıkıntısı dikkatini sürdürebilme becerisi ve/veya aşırı hareketlilik ve sakince duramamadır. Burada dikkat süresi belirgin şekilde yaş normlarına göre daha kısadır ve bu kısalık sürekli olan kalıcı bir durumdur. Diğer yönde ise aşırı hareketli olma ve dürtüsel davranışlarını kontrol edememe sorunu göze çarpmaktadır. Her iki alandaki problemin de yaşayan kişinin yaşı göz önüne alınarak gelişimsel durumu ile uyumsuz olması önemli bir işarettir. Yani farklı yaşlardaki iki kardeşin ders çalışma sürelerinin farklı olması çocuklardan birinin DEHB olduğunun göstergesi olamaz.

Dikkat eksikliğinin bir sorun olarak kendini gösterebileceği durumlar yapması gereken göreve odaklanamama, konsantrasyonu koruyamama, kendine söylenenleri tam olarak yerine getirememe, markete gidince yanlış ürün alma, eşyalarını kaybetme, sorumluluklarını unutma, okurken satırları takip etmede zorluk şeklinde örneklendirilebilir.

Aşırı hareketlilik ise dürtüsellik olarak da tanımlanabilir. Bu sorunu yaşayan kişiler fevri hareketler gösterebilir. Uzun süre sabit oturamama, uzun konuşmaları dinleyememe, sabırsızlık, yerinde duramama, heyecanlı gözükme, çok ve hızlı konuşma gibi belirtiler de görülebilir.

Yaşanan sorunların çoğunlukla okula başlama ile fark edilmesi DEHB’nin çocuklarda görülen bir rahatsızlık olduğu yönünde yanlış bir inanış ortaya çıkarmıştır ancak DEHB çocuklukta görülebileceği gibi yetişkinlikte de devam edebilir.

Belirtiler Nelerdir?

Bu bozukluğun tanısının konulabilmesi için ilgili ölçüt rehberindeki kriterlerin karşılanması gerekmektedir. (Bu tanı psikiyatrist tarafından konulabilir.) Kriterlerde dikkatsizlik ve aşırı hareketlilik olmak üzere iki temel belirti yer alıp, iki temel başlığın alt maddeleri şu şekildedir:

Dikkatsizlik:

• İşte, okulda veya bir etkinlikte detayları gözden kaçırma
• İş, çalışma veya oyunda odaklanamama
• Kendisiyle konuşurken aklı başka yerde/dinlemiyor gibi gözükme
• Verilen görevleri yerine getirememe
• İşlerini, eşyalarını düzene koymada zorluk çekme
• Devamlı düşünme gerektiren işlerden kaçınma
• Günlük hayatta kullandığı eşyalarını kaybetme
• Etraftaki uyarıcılarla kolayca dikkatin dağılması
• Günlük rutini içinde unutkan olma

Aşırı Hareketlilik ve Dürtüsellik:

• Sürekli kıpırdanma, elini ayağını sallama
• Oturma gereken yerde ayağa kalkma
• Ortalıkta koşuşturma (Yetişkinlerde içsel huzursuzluk)
• Boş kalınca sessiz duramama
• Yerinde duramama, sürekli hareket halinde olma
• Aşırı konuşma
• Soruların sonunu beklemeden cevaplama
• Sırasını bekleyememe
• Söz kesme, izinsiz eşya kullanma

Her iki alandaki belirtilerin de yaşayan kişinin yaşından beklenmeyen (gelişimiyle uyumlu olmayan) şekilde olması ve hayatın ilerleyişinde sorunlara sebep olması gerekir. Belirtilerin en az altı aydır devam ediyor olması gereken belirtilerden bazılarının 12 yaşından daha önce de görülmüş olması gereklidir. Yine bu belirtilerin sadece okula, oyun grubu, aile etkinliğine bağlı olmadan en az iki farklı ortamda görülmesi beklenmektedir.

Türleri Nelerdir?

Bu rahatsızlıkta farklı belirtilerin görüldüğü türlerden bahsetmek pek de doğru değil. Yalnızca bazı belirtilerin yaşanma sıklığı ve etkileme yoğunluğuna göre tanının ağırlıklı özellikleri değişmektedir.

-Bileşik Görünüm

Bu tür ağırlıklı DEHB, belirtiler bakımından hem dikkat eksikliği hem de aşırı hareketlilik özelliklerini barındırmaktadır.

-Dikkatsizliğin Baskın Olduğu Görünüm

Bu tür ağırlıklı DEHB, dikkatsizlik ölçütlerinin karşılandığı ancak aşırı hareketlilik için gerekli kriterlerin tam olarak görülemediği bir seyir içermektedir.

-Aşırı Hareketliliğin Baskın Olduğu Görünüm

Tanı için gereken süre içerisinde aşırı hareketlilik için gereken şartların sağlandığı ancak dikkatsizlik belirtilerinin karşılanmadığı tablodur.

Tedavi Nasıldır?

DEHB için tedaviyi psikiyatrist planlamaktadır. Her birey değişebilmekle beraber çoğunlukla ilaç tedavisi ve psikososyal destek birlikteliği şeklindedir. Bu, nörogelişimsel bir bozukluk olduğundan ilaç tedavisinin uzmanın yönlendirdiği şekliyle kullanılması iyileşme adımları içinde en önemli olanıdır. Kullanılan ilaç biyolojik olarak bir düzenleme sağlarken diğer yandan da bireyin davranışsal olarak işlevselliğini kazanabilmesi için psikososyal müdahalelerden yararlanması önerilir. Bu müdahalelerde bireyin kendisinin davranış kontrolü, topluma uyumsal davranış kazanması gibi konularda çalışılırken bireyin ailesinin de bu çalışmalara dahil edilmesi yarar sağlar.

DEHB tedavisinde erken tanı, erken müdahale ve uyum anlamına geldiğinden kendinizde ya da yakınınızda benzer belirtiler olduğunu düşünüyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından bilgi almayı lütfen ertelemeyin.